Advertisement

PRZYNALEŻNOŚĆ JEDNOSTKI

Kwalifikacje, zakres własności (przykład stanowić tu mogą bieguny własności feudal­nej w Polsce na przełomie XVIII i XIX w.: z jednej strony około 100 magnackich rodzin, z których dwudziestka miała kilkusetwsiowe latyfundia, z drugiej — liczna rzesza szlachty zagrodowej lub zagonowej dysponującej jednym lub kilkoma zagonami, bez poddanych, ale na ogół z czeladzią), pochodzenie jednostek (np. dawna, stara arystokracja i „nuworysze”, którzy znaleźli się w klasie kapitalistów), przynależność narodową (np. wyraźnie rysujące się podziały w genetycznie wielonaro­dowościowym społeczeństwie północnoamerykańskim), rasową, wyzna­niową itp.Kryteria leninowskiej definicji określającej zasady wyodrębniania klas, a także omówione podstawy wewnętrznego ich różnicowania się, wskazują na obiektywny charakter klas i relacji między nimi. Znaczy to, że przynależność jednostki do określonej klasy społecznej i stosunki, w jakie z tej racji wchodzi, nie zależą od tego, czy uświadamia je ona sobie i czy odpowiadają one jej wyobrażeniom o miejscu, które zajmuje w społeczeństwie.

LICZNE PRZYKŁADY

Licznych przykładów współwystępowania elementów różnych sposobów produkcji dostarczają dzieje społeczeństw minionych i współczesnych. Społeczeństwa Trzeciego Świata są tego doskonałą i jaskrawą ilustracją; współistnieją tam stosunki typowe dla wspólnot rodowo-plemiennych, ustrojów niewolniczego, feudalnego i kapitalistycznego, a nierzadko również zawierające pewne pierwiastki stosunków socjalistycznych. Z łatwością można też znaleźć odpowiednie przykłady w krajach europejskich, gdzie splatanie się stosunków kapitalistycznych ze zmodyfikowanymi elementami feudalnymi zdarza się stosunkowo czę­sto.Klasy nigdy nie stanowią jednolitych całości, zawsze są wewnętrz­nie mniej lub bardziej zróżnicowane, co powoduje wyodrębnianie się w ich ramach odłamów klasowych, ze względu na: działy gospodarki (np. kapitaliści związani posiadanym kapitałem lub robotnicy miejscem zatrudnienia z przemysłem, komunikacją itp.), gałęzie gospodarki (osob­nicy związani z przemysłem węglowym, chemicznym itp.)

W NIEWOLNICTWIE

W niewolnictwie część drobnych wytwórców na skutek zadłużenia tra­ciła wolność osobistą i stawała się własnością wierzycieli, a część, której się powiodło, pomnażała szeregi właścicieli niewolników. W epoce feudalizmu stosunkowo częste były wypadki popadania wolnych kmieci w stan poddaństwa, a z drugiej strony — nobilitowania wzbogaconych. W okresie kapitalizmu rozwój produkcji towarowej i konkurencji do­prowadził wielu drobnych wytwórców do ruiny i utraty posiadanego warsztatu pracy, wiodąc ich w szeregi klasy robotniczej, innym zaś — przysparzają bogactwa — umożliwił przejście do klasy kapitalistów.Analiza konkretnych społeczeństw wykazuje, iż nigdy żaden ze sposobów produkcji nie występuje jako jedyny i, nawet jako dominu­jący, jest zawsze powiązany mniej lub bardziej licznymi więzami z innymi, stanowiącymi bądź przeżytki formacji poprzednich, bądź za­lążki następnych. Tak zatem w realnym, skomplikowanym układzie eko­nomicznym istnieją równolegle rozmaite, zmodyfikowane wzajemnym wpływem sposoby produkcji i związane z nimi różne klasy społeczne.

DROBNOTOWAROWI WYTWÓRCY

Drugą z wymienionych grup stanowią drobno towarowi wy­twórcy. Specyfika ich pozycji polega na tym, iż łączą w sobie cechy klas przeciwstawnych: posiadają środki produkcji, ale sami produkują przy ich pomocy. Nie zachodzi przywłaszczanie produktu dodatkowego, wytworzonego przez innych — zjawisko charakterystyczne dla stosun­ków międzyklasowych. Drobnotowarowi wytwórcy są więc klasą de- fektywną, tzn. pozbawioną własności formacjotwórczych, nie mającą klasy opozycyjnej w stosunku do siebie, z której istnieniem i funkcjono­waniem byliby sprzężeni. Niemniej przedstawiciele tej klasy (lecz nie ona sama) uczestniczą w dominującym w danej formacji sposobie pro­dukcji, stanowiąc niejako rezerwuar osobników, którzy drogą awansu i degradacji lub, ściślej ujmując, drogą bogacenia się względnie uboże­nia przedostają się — w pewnych okresach historycznych nawet ma­sowo — do klas podstawowych. Tak działo się we wszystkich epokach.

LUDZIE WYKONUJĄCY PRACĘ

W jej skład wchodzą też różnego autoramentu urzędnicy — ogniwa skomplikowanej i rozbudo­wanej machiny administracyjnej państw starożytnych i późniejszych, organizatorzy życia ekonomicznego i społecznego, uczeni, pisarze, artyści itd. Ludzie wykonujący pracę umysłową lub uważaną za taką bywają określani mianem inteligencji. „Inteligencja — jak pisze J. Szcze­pański — jest zbiorem różnych kategorii zawodowych, zajmujących się twórczością kulturalną, organizowaniem pracy i współżycia zbiorowego i wykonywaniem prac wymagających wiedzy teoretycznej. Jako grupę cechuje ją pewna odrębność i swoistość kulturowa, ukształtowana w mi­nionych okresach, która występuje wyraźnie w krajach, gdzie struktura feudalna, czy w ogóle przedkapitalistyczna, zaczęła się przekształcać w kapitalistyczną później niż w krajach bardziej rozwiniętych.

KLASY UCZESTNICZĄCE

Opisany wyżej układ dwóch klas uczestniczących w charakterystycz­nym, dominującym w danej formacji sposobie produkcji, to jedynie uniwersalny dla społeczeństw klasowych model biegunowy , który pozwala na uchwycenie istoty stosunków ekonomiczno-społecznych da­nego społeczeństwa. Istniejące w rzeczywistości struktury klasowe two­rzą jednak zawsze układy znacznie bardziej skomplikowane, i to z kilku powodów:Pewne grupy — drobnotowarowi wytwórcy oraz ludzie parający się pracą umysłową — występują we wszystkich społeczeństwach kla­sowych, zajmując w nich specyficzne pozycje.Pracownicy umysłowi zawsze są związani zarówno z klasą panującą, służąc jej swoją pracą, jak i klasami wyzyskiwanymi, czerpiąc środki do życia ze sprzedaży własnej siły roboczej (swych umiejętności i talen­tów). Do tej grupy należą szamani, czarownicy, kapłani, znachorzy — rozpoczynając wyliczenie od zajęć tej kategorii, które, chronologicznie rzecz traktując, pojawiły się najwcześniej.